नेपालको स्वाभिमानसँग जोडिएको एक सयको नयाँ नोट 

 – देबेन्द्र दत्त भट्ट / मेलौली – ७ बैतडी

‎‎नेपालले हालसालै लिपुलेक , कालापानी र लिम्बियाधुरा समेटेर नयाँ नक्सा सहितको १०० रुपैयाँको नयाँ नोट सार्वजनिक गरेको छ । नेपालको भूभाग समेटेर नयाँ नोट छाप्ने कार्य सरकारको दायित्व भित्र पर्दछ । यसमा वाह्य टिप्पणीको कुनै तुक हुदैन । नयाँ नोटको बीचमा हल्का हरियो रंगमा एक सयको नोट छापिएको छ । नोटको बाँकी डिजाइनमा बाँयातिर सगरमाथा र दाँयाँतर्फ नेपालको राष्ट्रिय फूल ( गुराँस ) को पानीछाप पनि छ । नक्सामा लुम्बिनीको ऐतिहासिक अशोक स्तम्भ राखिएको छ र शान्ति दुत भगवानको जन्मस्थान भनेर उल्लेख गरिएको छ भने नोटको पछाडि एक सिङ्गे गैंडा छापिएको छ ।

‎नेपालले पहिलो पटक वि . सं . २०७७ सालमा नयाँ संशोधित नक्सा जारी गरेको थियो । यसलाई व्यवस्थापिका संसदले सर्वसम्मत पारित गरेको थियो । नेपालले जारी गर्ने विभिन्न नौ दरका नोटहरु मध्ये एक सय रुपैयाँको नोटमा मात्रै नेपालको नक्सा राखिएको छ । नेपालमा एक सयका नोटहरुको अभावका कारण नयाँ नोट छापिन लागेको हो ।

‎नेपाल राष्ट्र बैंकको आर्थिक वर्ष ०७९ / ०८० को प्रतिवेदन अनुशार अघिल्लो आर्थिक वर्षको सुरुमा केन्द्रीय बैंकसँग ११अर्ब ९२ करोड रुपैयाँ बराबरका १०० रुपैयाँका नोटहरु मौज्दात रहेका थिए। साधारणतया एक पटकमा नयाँ नोटहरुको छपाई गर्दा तीनदेखि साढे तीन वर्षसम्म पुग्ने हिसाबले छपाई गर्ने गरेको पाइन्छ ।

‎नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन २०५८ बमोजिम बैंकले नोट निष्कासन गर्दा नोटमा देखिने चित्र , आकार र दर नेपाल सरकारको स्वीकृतिमा निर्धारण गरिने कुरा उल्लेख छ । नेपालले इन्डोनेशिया, अस्ट्रेलिया , फ्रान्स , युके सहित विभिन्न देशबाट नोट छापेको इतिहास छ । त्यस्तै गरि राष्ट्र बैंकले चीनबाट समेत नोट छाप्ने गरेको छ ।अहिले ५० र १०० रुपैयाँ बाहेक सबै दरका नोटहरु चीनको ” चाइना ब्याङ्कनोट प्रीन्टिङ एण्ड मिन्टिङ कर्पोरेशनले छाप्दै आएको छ ।

‎कुनै पनि देशको रुपैयाँले अर्थिक क्षेत्रको मात्रै नभै त्यो देशको राष्ट्रियता र स्वाभिमानलाई पनि अक्षुण राख्दछ । नेपालका आफ्ना भू – भागमाथि कुदृष्टि राखेको भारतले नेपालले छापेको एक सयको नोटप्रति विमती जनाउनको कुनै अर्थ हुदैन । नेपाल विश्वको पुरानो मुलुक हो । यसको आफ्नै स्वाभिमान र गौरव छ ।

‎नेपालको स्वाभिमान मानव सभ्यताको उर्जाश्रोत जस्तै अटूट, दृढ र गौरवशाली भाव हो, जसले यस देशको अस्तित्व, पहिचान र आत्माभिमानलाई शताब्दीयौंदेखि संरक्षित गर्दै आएको छ। भौगोलिक साँघुरोपन, आर्थिक सादगी र सीमित साधन–स्रोतका बाबजुद पनि नेपालको राष्ट्रिय स्वाभिमान कहिल्यै क्षीण भएको छैन; बरु इतिहासका प्रत्येक संवेदनशील मोडमा नेपाली जनताको त्याग, साहस र दृढ आत्मविश्वासले यसलाई अझ सुदृढ बनाउँदै ल्याएको छ।

‎हिमालय–कन्यासम्म फैलिएको प्राकृतिक भूगोल, जनजातीय र सांस्कृतिक विविधता, सौहार्दपूर्ण सामाजिक बनावट र आध्यात्मिक चेतनाले सम्पन्न यस राष्ट्रको मूल आधार नै स्वाभिमान हो। विश्व मानचित्रमा नेपालको पहिचान सानो भूभागले होइन, असाधारण साहस, वैदिक ज्ञान–परम्परा, बौद्धिक गाम्भीर्य र बहादुरीको गौरवले स्थापित भएको हो। पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई ‘असली हिन्दुस्थान’ र ‘चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी’ भनेर वर्णन गर्दा उनले राष्ट्रिय एकताको जरोमा बसिएको स्वाभिमानको मूल मन्त्रलाई उद्घाटन गरेका थिए। यही स्वाभिमानले नेपालीलाई परनिर्भरताको भारीभन्दा आत्मनिर्भरताको मार्गमा प्रेरित गर्दै आएको छ।

‎राष्ट्रको स्वाभिमान केवल राजनीतिक स्वतन्त्रतासँग मात्र सम्बन्धित हुँदैन; यो सांस्कृतिक, भाषिक, धार्मिक, आर्थिक र नैतिक आत्मनिर्भरता तथा आत्मसम्मानको समग्र संयोजन हो। नेपालको आफ्नै भाषा, लिपि, साहित्यिक परम्परा, पर्व–उत्सव, चलन–चल्तीका सामाजिक मूल्य–मान्यता र ऐतिहासिक विरासतहरू मिलेर बनेको समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा नै स्वाभिमानको प्रमुख आधारस्तम्भ हो। विश्वभर छरिएका नेपालीहरू यही सांस्कृतिक सान र पहिचानका कारण सम्मानित पहिचान बोकेर बसिरहेका छन्।

‎‎नेपालको स्वाभिमान जोगाउनु भनेको केवल सुरक्षाबलको सामरिक दृढता मात्र होइन; जनताको चेतना, नैतिकता र जिम्मेवारीबोधलाई सुदृढ बनाउनु हो। नागरिकको अनुशासन, ईमानदारिता, श्रमप्रति सम्मान र राष्ट्रिय दायित्वप्रति समर्पणले मात्र स्वाभिमानको रक्षा सम्भव हुन्छ। जब नागरिकहरू आफ्नै देशप्रति गर्व गर्छन्, तब राष्ट्र बलियो बन्छ; जब राष्ट्र बलियो बन्छ, तब स्वाभिमान अझ उज्यालो हुन्छ। स्वाभिमानको रक्षा केवल नारामा सीमित रहनु हुँदैन; व्यवहार, दृष्टिकोण र निर्णय–प्रक्रियामा स्वदेशप्रेम र सम्मान देखिनु आवश्यक छ।

‎आजको ग्लोबलाइजेसनको युगमा नेपालको स्वाभिमानलाई नयाँ चुनौती र नयाँ अवसर दुवैले घेरेको छ। विश्व प्रतिस्पर्धाको दौडमा उभिन, आत्मबल, मौलिक पहिचान, स्वदेशी उत्पादन र सांस्कृतिक चेतनालाई प्रवर्द्धन गर्नु अपरिहार्य छ। विदेशी निर्भरता घटाउँदै उत्पादन, प्रविधि, शिक्षा, स्वास्थ्य र कृषि क्षेत्रमा आत्मनिर्भरता बढाउन सकिएन भने राष्ट्रिय स्वाभिमान कमजोर हुने खतरा रहन्छ। त्यसैले स्वाभिमानलाई व्यवहारिक शक्ति बनाउने जिम्मा राज्य र नागरिक दुवैले समान रूपमा वहन गर्नुपर्छ।

‎अन्ततः, नेपालको स्वाभिमान कुनै क्षणिक भावनात्मक उत्साह होइन; यो दीर्घकालीन ऐतिहासिक चैतन्य, सांस्कृतिक गौरव र राष्ट्रिय समर्पणको अविचलित शक्ति हो। यही शक्ति नेपाललाई अस्तित्वदेखि प्रतिष्ठासम्म पु–याउने मार्गदर्शक दीपशिखा बनेको छ। जबसम्म नेपालीहरूमा आत्मबल, एकता र मौलिकताप्रति प्रेम जीवित रहन्छ, तबसम्म नेपालको स्वाभिमान अविचल, अचल र सदैव शिर उच्च पार्ने प्रेरणास्रोत रहिरहनेछ।

‎वर्तमान समयमा यो वा त्यो बहानामा राष्ट्रमाथि आक्रमण भै रहेको छ । हाम्रा ऐतिहासिक धरोहर मास्ने कुचेष्टा हुदैछ । राज्यका हरेक अङ्गहरु धारासाही बनाउने र देशको राष्ट्रियता कम्जोर पार्ने गलत प्रवृति मौलाई रहेको छ । अत: सम्पूर्ण देशभत्त नेपालीहरुले हाम्रो स्वाभिमान र राष्ट्रियताको रक्षाकालागि जुनसुकै मूल्य चुकाउन पनि पछि पर्न हुदैन ।

‎                               जय नेपाल !!!

‎