२०८२ माघ २६, सोमबार
February 9, 2026, Monday
शिखर समाचार
पूर्वीय दर्शनमा उल्लेख गरिएको छ – “कृषि मूलश्चः जीवनम्” अर्थात् कृषि नै जीवनको मूल हो। मानव सभ्यताको आरम्भदेखि नै खेतीपाती, पशुपालन र जमिनसँगको सम्बन्धले समाजको संरचना, अर्थतन्त्र, संस्कार र संस्कृति निर्माण गरेको छ। नेपाल जस्तो कृषि प्रधान देशमा त झन् कृषि केवल जीविकोपार्जनको साधन मात्र नभई जीवनको आधार, सामाजिक संरचनाको मेरुदण्ड र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख आधारस्तम्भ हो। यही कारणले नेपाल किसान महासंघले सुदूरपश्चिम प्रदेशमा आयोजना गरेको पहिलो प्रदेश अधिवेशन केवल संगठनात्मक कार्यक्रम मात्र नभई नेपालको कृषि नीतिमा दूरगामी प्रभाव पार्ने ऐतिहासिक अवसरको रुपमा हेरिनु पर्दछ।
नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको इतिहास केवल राजनीतिक अधिकार प्राप्तिमा सीमित थिएन, यसले कृषकको अधिकार, जमिनमा समान पहुँच, उत्पादनमा स्वामित्व, बजारको स्वतन्त्रता र सरकारी संरक्षणको मागलाई समेत अघि सारेको थियो। २०४६ सालको लोकतान्त्रिक आन्दोलन पछि बनेको संविधानमा कृषकको अधिकार र भूमिसुधारको आधार तय गरियो । २०६३ को जनआन्दोलन र त्यसपश्चात् बनेको अन्तरिम संविधानले कृषिमा लगानी, आधुनिकीकरण र दिगोपनाको नीति स्पष्ट रूपमा समावेश गर्यो ।
हालको नेपालको संविधान २०७२ मा धारा ३६ (३) अन्तर्गत प्रत्येक नागरिकलाई खाद्यको हक, र धारा ५१ (घ) अन्तर्गत कृषिमा आधुनिकीकरण, व्यवसायीकरण र सहकारीकरणलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति स्पष्ट गरिएको छ । यी संवैधानिक प्रावधानहरू केवल कागजमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन, तिनको प्रभावकारी कार्यान्वयनले मात्र कृषकको जीवनस्तरमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकासका लक्ष्य (SDGs) मा नेपाल प्रतिबद्ध छ। त्यसमा कृषि क्षेत्र प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा कम्तीमा ८ वटा लक्ष्यसँग सम्बन्धित छ—
१ – गरिबी अन्त्य (SDG 1)
२ – भोकमरी शून्य (SDG 2)
३ -राम्रो स्वास्थ्य र जीवनस्तर (SDG 3)
४ – शुद्ध पानी र सरसफाइ (SDG 6)
५ – योग्य रोजगारी र आर्थिक वृद्धि (SDG 8)
६ – असमानता घटाउने (SDG 10)
७ – दिगो उपभोग र उत्पादन (SDG 12)
८ -जलवायु परिवर्तनको सामना (SDG 13)
दिगो विकासको लक्ष्य हासिल गर्नको लागि कृषिमा उत्पादन वृद्धि मात्र होइन, पर्यावरणमैत्री प्रविधि, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, स्थानीय बीउ-बिजन र जैविक खेती जस्ता पक्षमा प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।
नेपालको कृषि रणनीति विगतका अनुभव र वर्तमान आवश्यकतामा आधारित हुनुपर्छ। केही प्रमुख आयाम—
आधुनिकीकरण र प्रविधिकरण – आधुनिक उपकरण, सिंचाइ प्रणाली, उच्च गुणस्तरको बीउ-बिजन ।
बाजारीकरण र मूल्य स्थिरता – किसानलाई उत्पादनको उचित मूल्य दिलाउने बजार संरचना।
सहकारी प्रणालीको मजबुतीकरण – सामूहिक लगानी र उत्पादनको वितरण।
जैविक कृषि प्रवर्द्धन – स्वास्थ्य र वातावरणको संरक्षण।
प्रशिक्षण र अनुसन्धान – कृषकलाई तालिम र नयाँ प्रविधि सिकाउने प्रावधान।
मजबुत कृषि रणनीतिले—
ग्रामीण क्षेत्रको रोजगारी बढाउँछ।
खाद्य सुरक्षामा आत्मनिर्भरता ल्याउँछ।
आयातमा निर्भरता घटाउँछ र विदेशी मुद्रा बचत हुन्छ।
ग्रामीण पूर्वाधार (सडक, सिंचाइ, विद्युत्) को विकास हुन्छ।
सामाजिक स्थायित्व र गरिबी न्यूनीकरणमा योगदान पुर्याउँछ।
नेपालका अधिकांश किसान अझै पनि विभिन्न समस्यामा बाँधिएका छन्—
सिंचाइको अभाव र वर्षामुखी खेतीको निर्भरता।
उचित मूल्य नपाउने र दलालको नियन्त्रणमा पर्ने समस्या।
बीउ-बिजन र मलको अभाव।
कृषि ऋण र वित्तीय पहुँचको कमी।
प्रविधि र जानकारीको अभाव।
जलवायु परिवर्तनको असर – असिना, सुख्खा, बाढी, कीरा रोग।
यी समस्या समाधान नगरी केवल रणनीतिक कागज तयार गर्नु, परिणाममुखी हुँदैन।
नेपाल किसान महासङ्घ सुदूरपश्चिम प्रदेशको पहिलो अधिवेशनले—
१- किसानको आवाजलाई नीतिगत तहमा पुर्याउने प्लेटफर्म प्रदान गर्छ।
२ – सुदूरपश्चिम प्रदेशका स्थानीय आवश्यकता र चुनौती पहिचान गर्छ।
३ – कृषि क्षेत्रमा ऐक्यबद्धता र सहकार्य बढाउँछ।
४ – संविधान र दिगो विकासका लक्ष्यसँग मेल खाने रणनीति बनाउन सहयोग पुर्याउँछ।
५- नीति निर्माता र कृषकबीच संवाद स्थापना गर्छ।
यस अधिवेशनबाट निर्वाचित हुने व्यक्तिहरुमा—
कृषकका वास्तविक समस्या बुझ्ने क्षमता, दूरदृष्टि र नीति निर्माणमा योगदान गर्ने योग्यता, नैतिकता र पारदर्शिता, नवीनतम प्रविधि र बजार व्यवस्थापनबारे ज्ञान हुन आवश्यक छ।
यी गुण भएका नेतृत्वले मात्र किसान महासङ्घलाई प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउन सक्छ। नेपालको कृषि रणनीति कागजमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। किसानका हातमा सशक्त उपकरण, प्रविधि, बजार पहुँच र नीतिगत समर्थन पुगे मात्र कृषकको जीवनस्तरमा वास्तविक परिवर्तन आउँछ। सुदूरपश्चिम प्रदेशको यो प्रथम अधिवेशन यस दिशामा ऐतिहासिक मोड हो। पूर्वीय दर्शनले भनेझैं—कृषि जीवनको मूल हो, त्यसैले कृषकको सम्मान, सुरक्षा र सशक्तिकरण बिना कुनै पनि राष्ट्रको समृद्धि सम्भव छैन।
यस अधिवेशनले किसानका आवाजलाई सशक्त रूपमा देशव्यापी नीतिमा प्रतिबिम्बित गर्ने, ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सबल पार्ने र नेपालको कृषि भविष्यलाई दिगो बनाउने ऐतिहासिक जिम्मेवारी बहन गर्न सक्ने सबल सक्षम नेतृत्व वर्तमान समयको आवश्यता हो । यस विषयमा सबै संवेदनशील हुन पर्दछ । नेपाल किसान महासङ्घको सुदूरपश्चिम प्रदेशको प्रथम अधिवेश सभ्य , भव्य रुपमा समपन्न होस , हार्दिक शुभकामना ।
देवेन्द्र दत्त भट्ट/मेलौली , बैतडी
देबेन्द्र दत्त भट्ट , सुजङ्ग स्कुल , राजपुर डोटी नेपालका...
